HPLC، تکنیکی قدرتمند برای کشف، جدا سازی و اندازه گیری ترکیبات
تکنیک HPLC چیست؟ بررسی اصول، اجزای دستگاه، مراحل انجام و کاربردهای HPLC
HPLC یا High Performance Liquid Chromatography یکی از مهمترین و پرکاربردترین تکنیکهای دستگاهی در شیمی تجزیه، علوم زیستی، داروسازی، صنایع غذایی و آزمایشگاههای تحقیقاتی است. این تکنیک که در فارسی با عنوان کروماتوگرافی مایع با عملکرد بالا شناخته میشود، برای جداسازی، شناسایی و اندازهگیری ترکیبات مختلف موجود در یک نمونه به کار میرود.
در بسیاری از آزمایشگاهها، ترکیبات موجود در یک نمونه بهصورت مخلوط هستند و نمیتوان با روشهای ساده آزمایشگاهی آنها را از یکدیگر تشخیص داد یا مقدار هرکدام را بهطور دقیق اندازهگیری کرد. HPLC با استفاده از تفاوت برهمکنش ترکیبات نمونه با فاز متحرک (Mobile Phase) و فاز ساکن (Stationary Phase) امکان جداسازی این ترکیبات را فراهم میکند.
به همین دلیل، آشنایی با تکنیک HPLC، اجزای دستگاه HPLC، نحوه کار HPLC، انواع ستونهای HPLC و کاربردهای آن برای دانشجویان و افرادی که در آزمایشگاههای تحقیقاتی، تشخیصی و صنعتی فعالیت میکنند اهمیت زیادی دارد.
HPLC چیست؟
HPLC مخفف High Performance Liquid Chromatography است و یک روش کروماتوگرافی مایع برای جداسازی و آنالیز ترکیبات موجود در یک نمونه است.
در HPLC، نمونه در یک جریان مایع موسوم به فاز متحرک وارد ستون کروماتوگرافی میشود. داخل ستون، مادهای به نام فاز ساکن قرار دارد. ترکیبات مختلف نمونه با توجه به ویژگیهای شیمیایی و فیزیکی خود، برهمکنش متفاوتی با فاز ساکن و فاز متحرک دارند. در نتیجه، سرعت حرکت آنها در ستون یکسان نیست و در زمانهای متفاوتی از ستون خارج میشوند.
ترکیباتی که برهمکنش بیشتری با فاز ساکن داشته باشند، معمولاً مدت بیشتری در ستون باقی میمانند و دیرتر خارج میشوند؛ در مقابل، ترکیباتی که تمایل بیشتری به فاز متحرک دارند، سریعتر از ستون عبور میکنند. این تفاوت در زمان خروج ترکیبات باعث جداسازی آنها میشود.
خروجی اچ پی ال سی معمولاً به شکل یک کروماتوگرام (Chromatogram) نمایش داده میشود. در کروماتوگرام، هر ترکیب میتواند بهصورت یک پیک ظاهر شود و اطلاعاتی مانند زمان بازداری و مساحت پیک برای شناسایی و اندازهگیری آن مورد استفاده قرار میگیرد.
اصل کار HPLC چگونه است؟
اساس کار اچ پی ال سی بر توزیع متفاوت مولکولهای نمونه بین دو فاز اصلی یعنی فاز متحرک و فاز ساکن است.
فرآیند را میتوان به شکل ساده اینگونه در نظر گرفت:
مخزن حلال → پمپ → تزریق نمونه → ستون HPLC → آشکارساز → سیستم ثبت داده → کروماتوگرام
ابتدا فاز متحرک توسط پمپ با جریان کنترلشده در سیستم حرکت میکند. سپس مقدار مشخصی از نمونه وارد جریان فاز متحرک میشود. نمونه به ستون منتقل شده و ترکیبات مختلف آن بر اساس برهمکنششان با فاز ساکن از یکدیگر جدا میشوند.
پس از خروج ترکیبات از ستون، آنها وارد آشکارساز یا Detector میشوند. آشکارساز حضور ترکیبات را به یک سیگنال تبدیل میکند و نرمافزار دستگاه این سیگنال را به شکل کروماتوگرام نمایش میدهد.
اجزای اصلی دستگاه HPLC
یک سیستم HPLC از چند بخش اصلی تشکیل شده است که هرکدام نقش مشخصی در فرآیند جداسازی و آنالیز دارند.
۱. مخزن فاز متحرک
فاز متحرک از یک یا چند حلال تشکیل میشود که در طول فرآیند توسط پمپ وارد سیستم میشوند.
انتخاب فاز متحرک یکی از مهمترین مراحل طراحی روش اچ پی ال سی است، زیرا ترکیب حلال، pH، قدرت یونی و سایر ویژگیهای آن میتوانند روی زمان بازداری، شکل پیکها و کیفیت جداسازی تأثیر بگذارند.
از حلالهایی مانند آب، متانول و استونیتریل در بسیاری از روشهای اچ پی ال سی استفاده میشود؛ البته نوع حلال به ماهیت آنالیت و روش جداسازی بستگی دارد.
۲. پمپ اچ پی ال سی
پمپ وظیفه دارد فاز متحرک را با دبی مشخص و پایدار در سیستم به جریان بیندازد.
از آنجا که ستون اچ پی ال سی دارای ذرات ریز و متراکم است، عبور فاز متحرک از ستون به فشار قابل توجهی نیاز دارد. بنابراین پمپ یکی از مهمترین اجزای دستگاه محسوب میشود.
ثبات جریان فاز متحرک برای بهدستآوردن نتایج قابل تکرار اهمیت زیادی دارد. مشکلات مربوط به پمپ میتوانند باعث نوسان فشار، تغییر زمان بازداری یا ایجاد ناپایداری در خط پایه شوند.
۳. سیستم گاززدایی یا Degasser
حلالها میتوانند حاوی گازهای محلول باشند. وجود حبابهای هوا در سیستم اچ پی ال سی ممکن است باعث ایجاد مشکلاتی مانند نوسان جریان و نویز یا تغییرات نامطلوب در خط پایه شود.
به همین دلیل بسیاری از سیستمهای HPLC به Degasser مجهز هستند که برای حذف گازهای محلول از فاز متحرک استفاده میشود.
۴. سیستم تزریق نمونه
نمونه باید با حجم مشخص و به شکل کنترلشده وارد جریان فاز متحرک شود.
در دستگاههای مدرن اچ پی ال سی، این کار معمولاً توسط Autosampler انجام میشود. اتوسمپلر امکان تزریق خودکار تعداد زیادی نمونه را فراهم کرده و باعث افزایش سرعت و تکرارپذیری آنالیز میشود.
۵. ستون اچ پی ال سی
ستون HPLC مهمترین بخش جداسازی در این تکنیک است.
ستون معمولاً با ذراتی پر شده است که نقش فاز ساکن را ایفا میکنند. نوع فاز ساکن باید بر اساس ویژگیهای ترکیبات مورد بررسی انتخاب شود.
انتخاب اشتباه ستون میتواند باعث شود ترکیبات بهخوبی از یکدیگر جدا نشوند و پیکهای کروماتوگرام روی هم قرار بگیرند.
به همین دلیل، در توسعه یک روش HPLC، انتخاب ستون مناسب اهمیت بسیار زیادی دارد.
۶. آون ستون یا Column Oven
دما میتواند روی فرآیند جداسازی اثر بگذارد. به همین دلیل در بسیاری از دستگاههای HPLC، ستون داخل محفظهای با دمای کنترلشده قرار میگیرد.
کنترل دما باعث افزایش تکرارپذیری شرایط جداسازی و کاهش اثر نوسانات دمایی میشود.
۷. آشکارساز یا Detector
پس از جداسازی ترکیبات در ستون، آنها به آشکارساز میرسند.
آشکارساز حضور ترکیبات را تشخیص داده و سیگنال تولید میکند. نوع آشکارساز باید با ویژگیهای ترکیب مورد نظر و هدف آزمایش هماهنگ باشد.
از آشکارسازهای مختلفی در HPLC استفاده میشود که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
– UV/Vis Detector
– DAD یا Diode Array Detector
– Fluorescence Detector
– Refractive Index Detector
– Mass Spectrometer در سیستمهای LC-MS
برای مثال، در LC-MS به جای آشکارسازهای نوری معمول، طیفسنج جرمی برای اندازهگیری نسبت جرم به بار یونها استفاده میشود.

کروماتوگرام اچ پی ال سی چیست؟
نتیجه آنالیز HPLC معمولاً به شکل یک نمودار به نام Chromatogram نمایش داده میشود.
در این نمودار، محور افقی معمولاً زمان و محور عمودی پاسخ آشکارساز را نشان میدهد.
هر ترکیب پس از خروج از ستون میتواند یک پیک ایجاد کند. دو پارامتر بسیار مهم در تفسیر کروماتوگرام عبارتاند از:
زمان بازداری یا Retention Time
Retention Time (RT) مدت زمانی است که از تزریق نمونه تا رسیدن یک ترکیب به بیشترین پاسخ آشکارساز سپری میشود.
در شرایط یکسان، زمان بازداری میتواند به شناسایی یک ترکیب کمک کند، بهخصوص زمانی که با استاندارد مرجع مقایسه شود.
مساحت پیک
مساحت زیر پیک معمولاً با مقدار مادهای که توسط آشکارساز اندازهگیری شده ارتباط دارد و در روشهای کمی برای تعیین غلظت آنالیت مورد استفاده قرار میگیرد.
انواع روشهای جداسازی در اچ پی ال سی
HPLC تنها یک روش جداسازی نیست و بر اساس نوع برهمکنش میان آنالیت و فاز ساکن میتوان از روشهای مختلفی استفاده کرد.
۱. Reverse Phase HPLC
کروماتوگرافی فاز معکوس یا RP-HPLC یکی از رایجترین روشهای HPLC است.
در این روش، فاز ساکن ماهیت نسبتاً آبگریز دارد و جداسازی تا حد زیادی بر اساس تفاوت آبگریزی ترکیبات انجام میشود.
ستونهای دارای فاز ساکن C18 از نمونههای بسیار رایج در این نوع کروماتوگرافی هستند.
۲. Normal Phase HPLC
در Normal Phase Chromatography فاز ساکن قطبیتر است و جداسازی بر اساس تفاوت برهمکنش ترکیبات با فاز ساکن و فاز متحرک انجام میشود.
این روش برای برخی ترکیبات قطبی و شرایط خاص جداسازی مورد استفاده قرار میگیرد.
۳. Ion Exchange Chromatography
در کروماتوگرافی تبادل یونی، برهمکنشهای الکترواستاتیک میان آنالیتهای باردار و گروههای باردار موجود در فاز ساکن اساس جداسازی را تشکیل میدهند.
این روش برای آنالیز ترکیبات یونی، اسیدهای آمینه، برخی پروتئینها و سایر مولکولهای باردار کاربرد دارد.
۴. Size Exclusion Chromatography
در Size Exclusion Chromatography یا SEC، جداسازی بر اساس اندازه یا حجم هیدرودینامیکی مولکولها انجام میشود.
این روش در بررسی پلیمرها، پروتئینها، پلیساکاریدها و سایر مولکولهای بزرگ کاربرد دارد.
HPLC ایزوکراتیک و گرادیانی چیست؟
یکی از مفاهیم مهم در تکنیک HPLC، تفاوت بین Isocratic Elution و Gradient Elution است.
HPLC ایزوکراتیک
در روش ایزوکراتیک، ترکیب فاز متحرک در طول آنالیز ثابت باقی میماند.
برای مثال ممکن است در یک روش از ترکیب ثابت آب و استونیتریل استفاده شود.
این روش نسبتاً ساده است و برای برخی نمونهها جداسازی مناسبی ایجاد میکند.
HPLC گرادیانی
در روش گرادیانی، ترکیب فاز متحرک در طول زمان تغییر میکند.
برای مثال، ممکن است آنالیز با درصد بالاتری از فاز آبی شروع شود و سپس درصد حلال آلی افزایش پیدا کند.
روش گرادیانی معمولاً برای نمونههای پیچیده و زمانی که ترکیبات دامنه وسیعی از ویژگیهای شیمیایی دارند بسیار مفید است. همچنین میتواند باعث بهبود شکل پیکها و کاهش زمان آنالیز در برخی روشها شود.
مراحل انجام این تکنیک
برای انجام یک آنالیز اچ پی ال سی، مراحل کلی زیر طی میشود:
مرحله اول: آمادهسازی فاز متحرک
حلالها با ترکیب مشخص آماده شده و در صورت نیاز فیلتر و گاززدایی میشوند.
مرحله دوم: آمادهسازی دستگاه
مخازن حلال، مسیرهای جریان، پمپ، ستون و آشکارساز بررسی میشوند.
مرحله سوم: آمادهسازی نمونه
نمونه باید با حلال مناسب آماده شود. در بسیاری از روشها، نمونه قبل از تزریق فیلتر میشود تا ذرات معلق وارد ستون نشوند.
مرحله چهارم: تزریق نمونه
حجم مشخصی از نمونه توسط Injector یا Autosampler وارد جریان فاز متحرک میشود.
مرحله پنجم: جداسازی در ستون
ترکیبات نمونه با توجه به برهمکنش متفاوتشان با فاز ساکن و فاز متحرک، با سرعتهای متفاوت از ستون عبور میکنند.
مرحله ششم: شناسایی توسط Detector
ترکیبات پس از خروج از ستون به آشکارساز میرسند و سیگنال ایجاد میکنند.
مرحله هفتم: ثبت و تحلیل کروماتوگرام
نرمافزار دستگاه سیگنالهای ثبتشده را به کروماتوگرام تبدیل میکند و اطلاعات مربوط به پیکها مورد بررسی قرار میگیرد.

کاربردهای اچ پی ال سی چیست؟
یکی از دلایل اهمیت تکنیک اچ پی ال سی، گستردگی کاربردهای آن است. این تکنیک در صنایع مختلف و آزمایشگاههای تحقیقاتی استفاده میشود.
کاربرد در داروسازی
این تکنیک یکی از روشهای مهم در کنترل کیفیت داروهاست.
از آن میتوان برای مواردی مانند:
- اندازهگیری مقدار ماده مؤثره
- بررسی ناخالصیها
- کنترل کیفیت مواد اولیه
- بررسی پایداری دارو
- آنالیز محصولات دارویی
- توسعه و اعتبارسنجی روشهای آنالیز
استفاده کرد.
در صنعت داروسازی، دقت و تکرارپذیری روشهای HPLC اهمیت ویژهای دارد.
کاربرد در صنایع غذایی
HPLC در بررسی ترکیبات مختلف مواد غذایی و نوشیدنیها نیز کاربرد دارد.
برای مثال میتوان از این تکنیک برای بررسی:
- ویتامینها
- قندها
- اسیدهای آلی
- رنگهای غذایی
- افزودنیها
- ترکیبات فنولی
- برخی آلایندهها
استفاده کرد.
HPLC به دلیل توانایی جداسازی ترکیبات موجود در نمونههای پیچیده، یکی از روشهای مهم در کنترل کیفیت مواد غذایی محسوب میشود.
کاربرد در آزمایشگاههای زیستی و تحقیقاتی
در علوم زیستی نیز HPLC کاربردهای متنوعی دارد.
این تکنیک میتواند برای بررسی و اندازهگیری ترکیباتی مانند اسیدهای آمینه، پپتیدها، متابولیتها، ویتامینها و برخی مولکولهای زیستی مورد استفاده قرار گیرد.
همچنین ترکیب HPLC با روشهایی مانند طیفسنجی جرمی، یعنی LC-MS، امکان شناسایی و بررسی دقیقتر بسیاری از ترکیبات را فراهم میکند.
کاربرد در تحقیقات پزشکی و بالینی
HPLC در برخی مطالعات بالینی و آزمایشگاهی برای اندازهگیری ترکیبات موجود در نمونههای بیولوژیکی مانند خون و ادرار نیز کاربرد دارد.
به دلیل توانایی HPLC در جداسازی و اندازهگیری ترکیبات مختلف، این تکنیک در حوزههایی مانند تحقیقات دارویی، سمشناسی و تحقیقات بالینی مورد استفاده قرار میگیرد.
کاربرد در محیط زیست
در آزمایشهای محیطزیستی، نمونهها معمولاً حاوی ترکیبات متعدد و گاهی پیچیده هستند.
HPLC میتواند برای بررسی برخی آلایندهها و ترکیبات شیمیایی موجود در نمونههای آب، خاک و سایر نمونههای محیطی مورد استفاده قرار گیرد.
تکنیک اچ پی ال سی چه مزایایی دارد؟
مهمترین مزایای تکنیک HPLC عبارتاند از:
- دقت و تکرارپذیری مناسب
- امکان جداسازی ترکیبات موجود در مخلوطهای پیچیده
- امکان آنالیز کیفی و کمی
- قابلیت اتوماسیون
- امکان استفاده از ستونها و آشکارسازهای مختلف
- کاربرد گسترده در صنایع دارویی، غذایی، زیستی و محیطزیست
- امکان اتصال به طیفسنج جرمی
مناسب بودن برای بسیاری از ترکیباتی که فراریت پایین یا حساسیت حرارتی دارند.
چه عواملی روی نتیجه تکنیک اچ پی ال سی تأثیر میگذارند؟
کیفیت یک آنالیز HPLC فقط به دستگاه وابسته نیست. عوامل متعددی میتوانند روی کیفیت جداسازی تأثیر بگذارند.
مهمترین آنها عبارتاند از:
نوع ستون
نوع فاز ساکن و ویژگیهای ستون مستقیماً روی جداسازی تأثیر میگذارد.
ترکیب فاز متحرک
نوع حلال، نسبت حلالها، pH و سایر افزودنیها میتوانند زمان بازداری و تفکیک پیکها را تغییر دهند.
دبی جریان
تغییر Flow Rate میتواند روی زمان آنالیز، فشار سیستم و کیفیت جداسازی تأثیر بگذارد.
دما
تغییرات دمایی ممکن است باعث تغییر رفتار ترکیبات و در نتیجه تغییر زمان بازداری شود.
آمادهسازی نمونه
نمونه نامناسب یا حاوی ذرات معلق میتواند باعث ایجاد مشکل در سیستم و حتی آسیب به ستون شود.
کیفیت حلالها
استفاده از حلالهای نامناسب یا آلوده میتواند باعث افزایش نویز، ایجاد پیکهای ناخواسته و کاهش کیفیت نتایج شود.
بهطور کلی، خواص فیزیکوشیمیایی آنالیت، فاز ساکن و فاز متحرک همگی در کیفیت جداسازی نقش دارند.
تفاوت HPLC و UHPLC چیست؟
UHPLC یا Ultra High Performance Liquid Chromatography نسخهای پیشرفتهتر از کروماتوگرافی مایع با عملکرد بالا است.
یکی از تفاوتهای مهم این دو تکنیک، اندازه ذرات فاز ساکن و فشار کاری سیستم است. در HPLC معمولی، ستونها معمولاً با ذرات حدود ۳ تا ۵ میکرومتر استفاده میشوند، در حالی که در UHPLC استفاده از ذرات کوچکتر از ۲ میکرومتر رایج است.
ذرات کوچکتر میتوانند باعث افزایش راندمان جداسازی و امکان انجام آنالیزهای سریعتر شوند، اما سیستم UHPLC به تجهیزات مقاومتر در برابر فشارهای بالاتر نیاز دارد.
تفاوت HPLC و GC چیست؟
HPLC و GC یا Gas Chromatography هر دو از تکنیکهای مهم کروماتوگرافی هستند، اما تفاوتهای اساسی دارند.
در HPLC، فاز متحرک یک مایع است، در حالی که در GC از یک گاز حامل استفاده میشود.
بهطور کلی، HPLC برای طیف گستردهای از ترکیبات، از جمله بسیاری از ترکیبات قطبی، کمفرار یا حساس به حرارت، بسیار کاربردی است. GC بیشتر برای ترکیباتی مناسب است که بتوانند بدون تجزیه شدن وارد فاز گازی شوند.
بنابراین انتخاب بین HPLC و GC به ویژگیهای نمونه، ماهیت آنالیت و هدف آزمایش بستگی دارد.
آیا HPLC یک روش کیفی است یا کمی؟
یکی از مزایای مهم HPLC این است که میتواند هم برای آنالیز کیفی و هم آنالیز کمی استفاده شود.
در آنالیز کیفی، اطلاعاتی مانند زمان بازداری و در صورت استفاده از آشکارسازهای مناسب، طیف یا دادههای جرمی میتواند برای شناسایی ترکیب مورد استفاده قرار گیرد.
در آنالیز کمی، پاسخ آشکارساز معمولاً با غلظت آنالیت ارتباط داده میشود. برای این کار اغلب از استانداردها و منحنی کالیبراسیون استفاده میشود.
بنابراین HPLC میتواند پاسخ دو سؤال مهم را فراهم کند:
چه ترکیبی در نمونه وجود دارد؟
و
چه مقدار از آن ترکیب در نمونه وجود دارد؟
نکات مهم برای کار با دستگاه HPLC
برای بهدستآوردن نتایج قابل اعتماد، رعایت اصول کار با دستگاه اهمیت زیادی دارد.
- از حلالهای مناسب و با کیفیت استفاده کنید.
- فاز متحرک را متناسب با روش آمادهسازی کنید.
- از ورود ذرات و آلودگی به سیستم جلوگیری کنید.
- نمونهها را در صورت نیاز فیلتر کنید.
- فشار سیستم را پیش و حین آنالیز بررسی کنید.
- ستون را مطابق دستورالعمل سازنده استفاده و نگهداری کنید.
- از تغییرات ناگهانی شرایطی که برای ستون مناسب نیست جلوگیری کنید.
- پس از پایان کار، سیستم و ستون را مطابق روش استاندارد شستوشو دهید.
- از باقیماندن نمونه یا حلال نامناسب در سیستم برای مدت طولانی جلوگیری کنید.
نگهداری صحیح دستگاه و ستون نقش مهمی در افزایش طول عمر تجهیزات و تکرارپذیری نتایج دارد.
جمعبندی؛ چرا یادگیری تکنیک اچ پی ال سی اهمیت دارد؟
HPLC یکی از مهمترین تکنیکهای آنالیز دستگاهی در آزمایشگاههای مدرن است. این روش با جداسازی ترکیبات مختلف موجود در یک نمونه بر اساس تفاوت برهمکنش آنها با فاز متحرک و فاز ساکن، امکان شناسایی و اندازهگیری ترکیبات را فراهم میکند.
شناخت اجزای دستگاه HPLC، نحوه انتخاب ستون، فاز متحرک، آشکارساز، روشهای ایزوکراتیک و گرادیانی و همچنین نحوه تفسیر کروماتوگرام، از مهارتهای مهم برای افرادی است که قصد فعالیت در آزمایشگاههای تحقیقاتی، دارویی، زیستفناوری، صنایع غذایی و کنترل کیفیت را دارند.
امروزه با توسعه تکنیکهایی مانند UHPLC و LC-MS، قابلیتهای کروماتوگرافی مایع بیش از گذشته گسترش پیدا کرده است. بنابراین یادگیری اصول HPLC میتواند پایه مناسبی برای ورود به مباحث پیشرفتهتر آنالیز دستگاهی و تکنیکهای کروماتوگرافی فراهم کند.
دوره های آموزشی بیونوین
سوالات متداول
HPLC مخفف چیست؟
HPLC مخفف High Performance Liquid Chromatography و به معنی کروماتوگرافی مایع با عملکرد بالا است.
از تکنیک اچ پی ال سی برای چه کاری استفاده میشود؟
از این تکنیک برای جداسازی، شناسایی و اندازهگیری ترکیبات موجود در نمونههای مایع استفاده میشود و در صنایع دارویی، غذایی، زیستی، محیطزیست و تحقیقات آزمایشگاهی کاربرد دارد.
مهمترین اجزای دستگاه اچ پی ال سی چیست؟
اجزای اصلی شامل مخزن فاز متحرک، پمپ، Degasser، سیستم تزریق نمونه، ستون، آون ستون، آشکارساز و سیستم ثبت و تحلیل داده هستند.
Retention Time در اچ پی ال سی چیست؟
Retention Time یا زمان بازداری مدت زمانی است که یک ترکیب از زمان تزریق نمونه تا رسیدن به بیشترین پاسخ آشکارساز طی میکند.
آیا اچ پی ال سی برای آنالیز پروتئینها استفاده میشود؟
بله. بسته به ویژگی پروتئین و هدف آزمایش میتوان از روشهایی مانند Size Exclusion، Ion Exchange، Reverse Phase و سایر حالتهای کروماتوگرافی مایع برای بررسی پروتئینها استفاده کرد.
تفاوت HPLC و UHPLC چیست؟
UHPLC معمولاً از ذرات کوچکتر در ستون و فشار کاری بالاتر استفاده میکند و میتواند جداسازی سریعتر و با راندمان بالاتری ایجاد کند.


از صبر و شکیبایی شما متشکریم 
